Bir şirketin cirosu yükseliyor, müşteri sayısı artıyor ve siparişler büyüyorsa dışarıdan bakıldığında işler iyi gidiyor gibi görünür. Ancak şirket sahibi aynı dönemde çalışan maaşlarını, tedarikçi ödemelerini veya vergi yükümlülüklerini karşılamak için sürekli finansman arıyorsa ortada farklı bir tablo vardır. Şirket satış yapıyor olabilir, hatta kâr da ediyor olabilir, ancak yeterli nakit üretmiyorsa büyümenin sürdürülebilirliği sorgulanmalıdır.
Bu durum özellikle hızlı büyüyen işletmelerde sık görülür. Şirket daha fazla ürün satmak için daha fazla hammadde alır, daha yüksek stok taşır, daha fazla personel çalıştırır ve müşterilerine daha büyük miktarda vadeli satış yapar. Gelir tablosunda satışlar yükselirken banka hesabında aynı artış görülmeyebilir. Çünkü gelir ile nakit aynı anda oluşmaz.
Örneğin bir işletme bugün 1 milyon liralık satış yapıp müşterisine 90 gün vade vermiş olabilir. Satış gerçekleşmiştir, ancak para henüz şirkete girmemiştir. Buna karşılık hammadde tedarikçisi 30 gün içinde ödeme istiyorsa şirket aradaki 60 günü kendi kaynağıyla finanse etmek zorundadır. Satış hacmi büyüdükçe bu finansman ihtiyacı da büyür.
Bu nedenle işletmeler yalnızca kâr-zarar tablosuna değil, nakit akışına da düzenli olarak bakmalıdır. Kâğıt üzerinde kârlı görünen şirketlerin bile nakit sıkıntısı nedeniyle faaliyetlerini sürdürmekte zorlanabileceği unutulmamalıdır.
Nakit ihtiyacını artıran başlıca unsurlar genellikle şunlardır:
- Uzun müşteri vadeleri,
- Yüksek stok seviyeleri,
- Kısa tedarikçi vadeleri,
- Tahsilat gecikmeleri,
- Hızlı personel artışı,
- Büyük yatırımlar,
- Kontrolsüz büyüme,
- Yüksek finansman maliyeti.
Bu alanların her biri tek başına yönetilebilir olabilir. Ancak birkaçının aynı dönemde ortaya çıkması şirketin nakit dengesini bozabilir.
Stok bu konuda özellikle dikkat edilmesi gereken başlıklardan biridir. Depoda bulunan ürün veya hammadde şirketin varlığıdır, ancak aynı zamanda kullanılamayan nakittir. Gereğinden fazla stok tutulduğunda para rafta bekler. Özellikle hızlı değişen ürünlerde bu stok zamanla değer de kaybedebilir. Bu nedenle stok yönetimi yalnızca lojistik veya üretim konusu değil, aynı zamanda finans konusudur.
Tahsilat süreleri de büyüyen şirketlerin yakından izlemesi gereken göstergelerden biridir. Satış ekibi yüksek ciro üretirken ödeme vadeleri sürekli uzuyorsa şirket satış büyümesini kendi kaynaklarıyla finanse ediyor olabilir. Bu nedenle satış performansı yalnızca kesilen faturayla değerlendirilmemeli, tahsilat kalitesi de dikkate alınmalıdır.
Şirketler nakit yönetiminde karmaşık modellerle başlamak zorunda değildir. En azından önümüzdeki birkaç hafta veya ay için beklenen para girişleri ve çıkışları düzenli olarak planlanabilir. Böylece yönetim olası nakit açığını ödeme günü geldiğinde değil, daha önceden görebilir.
Basit bir nakit planında şu kalemlerin izlenmesi faydalıdır:
- Beklenen müşteri tahsilatları,
- Tedarikçi ödemeleri,
- Maaş ve personel giderleri,
- Vergi ve SGK ödemeleri,
- Kredi taksitleri,
- Kira ve enerji giderleri,
- Planlanan yatırımlar,
- Beklenmeyen giderler için güvenlik payı.
Bu tablo düzenli güncellendiğinde şirketin hangi dönemde nakit fazlası veya açığı yaşayabileceği daha net görülebilir.
Büyüme dönemlerinde yönetimin yaptığı bir başka hata da her yeni siparişi başarı olarak değerlendirmektir. Oysa bazı büyük siparişler şirket için ciddi nakit yükü yaratabilir. Uzun vadeli, düşük marjlı ve yüksek stok gerektiren siparişler ciroyu hızlı büyütürken şirketin finansman ihtiyacını da artırabilir. Bu nedenle büyük siparişlerde yalnızca satış tutarı değil, siparişin nakit etkisi de hesaplanmalıdır.
Şirket yönetiminde önemli olan yalnızca ne kadar kazanç yazıldığı değil, bu kazancın ne zaman nakde dönüştüğüdür. Kârlılık uzun vadeli sağlığı gösterirken nakit, günlük yaşamın devamını sağlar. Çalışanın maaşı, tedarikçinin faturası ve banka taksiti muhasebe kârıyla değil, nakitle ödenir.
Bu nedenle büyüyen şirketlerin kendilerine yalnızca “Ne kadar satış yaptık?” sorusunu sorması yeterli değildir. “Bu satışın parası ne zaman gelecek ve o zamana kadar operasyonu nasıl finanse edeceğiz?” sorusu da aynı derecede önemlidir.
Sağlıklı büyüme şirketin yalnızca cirosunu değil, nakit üretme kapasitesini de güçlendirmelidir. Ciro büyürken nakit sürekli daralıyorsa işletme dışarıdan büyüyor, içeriden ise finansal olarak daha kırılgan hale geliyor olabilir.
